Jugoslovenski vazdušni saobraćaj 1945-1992.

• 1Ovo se svidja korisniku: sasans23
  
  Registruj se da bi pohvalio/la poruku!

Uloguj se preko Facebooka da bi video sliku:

Povez: Tvrd
Godina izdanja: 2025.
Pismo: Ćirilica
Broj strana: 516
Format: 17x24 cm


Piše Bojan Dimitrijević:
Naš mladi kolega, raniji stipendista Ministarstva, dr Ilija Kukobat pozabavio se istraživanjem vazdušnog saobraćaja u Jugoslaviji u svojoj doktorskoj studiji odbranjenoj na Filozofskom fakultetu u Beogradu 2023. godine. Posle uspešne odbrane, sada je ta tema pred nama u formi monografije, koju je objavio Institut za savremenu istoriju u saizdavaštvu sa prestižnom beogradskom izdavačkom kućom „Arhipelag“.
Svojim prethodnim diplomskim i magistarskim radom, kao i volontiranjem u Muzeju jugoslovenskog vazduhoplovstva, kolega dr Ilija Kukobat se već afirmisao kao vrstan poznavalac istorije jugoslovenskog vazduhoplovstva, a posebno onog civilnog, saobraćajnog. Njegove dve prethodne monografije iz istog tematskog okvira su potvrda ove konstatacije.
Monografija dr Ilije Kukobata je utemeljena na različitim arhivskim i drugim izvorima koje je on u svom istraživanju detaljno obradio. Na taj način iscrpno je u svojoj studiji analizirao sve vidove funkcionisanja saobraćajne avijacije „druge“ Jugoslavije. Pisati o istoriji saobraćajnog vazduhoplovstva, u međuvremenu, postalo je legitimno i štaviše – veoma traženo, jer čitalačka publika i kod nas, a još više u inostranstvu s pažnjom prati ovakva izdanja. Najviše zbog interesovanja i naklonosti prema avionima koji se koriste u vazdušnom saobraćaju, pa tako i u jugoslovenskom zbog tipologije aviona korišćenih u ovu svrhu i većeg broja vazduhoplovnih prevoznika koji su uzeli učešće u ovomm vidu saobraćaja.
Naime, vazduhoplovstvo kao novi tehnološki vid vojske i civilnog saobraćaja afirmisalo se u 20. veku kao značajan činilac ljudskog funkcionisanja. Ali je dobilo i značajnu, možda čak i presudnu ulogu u komunikaciji tokom kasnijih decenija 20. veka.
Tematski okvir istorije jugoslovenskog vazdušnog saobraćaja koji je obuhvatio kolega Kukobat po godinama je identičan postojanju socijalističke Jugoslavije. Dakle, od 1945. do 1992. godine. Reč je o veoma intenzivnom periodu u kojem se saobraćajno – putničko vazduhoplovstvo poratne „nove Jugoslavije“ intenzivno razvilo u značajan vid saobraćaja i komunikacije unutar mirnodopske Jugoslavije, kao i te države i inostranstva. Ono se razvijalo u skladu sa svetskim tokovima, ali i mogućnostima i prilikama u zemlji, prošavši kroz više faza. Od 1945. godine, vazdušnim saobraćajem se najpre nakratko bavilo vazduhoplovstvo Jugoslovenske armije (VJA), a zatim više preduzeća u različitim periodima: najviše Jugoslovenski aero transport (JAT), koji je svojim postojanjem od 1947. godine „pokrio“ ceo istraživani period. Potom, kratkotrajno Jugoslovensko-sovjetsko akcionarsko društvo za civilno vazduhoplovstvo (JUSTA), a zatim u kasnijim godinama: prvo „slovenačka“ Adria aviopromet, a potom: Pan Adria, Aviogeneks i Trans Adria.
U naslovljenoj monografiji kolega Kukobat je temu postavio hronološki, započevši tumačenje saobraćajnog vazduhoplovstva od njegovih prvih mirnodopskih koraka u periodu 1945–1947. godine, pa sve do 1963. godine, koji predstavlja period upotrebe isključivo avijacije sa klipnim motorima, potom period od 1963. do 1978, koji karakteriše prebacivanje težišta sa domaćih na međunarodne linije i takozvani „čarter“ saobraćaj, uvođenje i razvoj prekookeanskih linija, kao i postepeni prelazak na avijaciju sa mlaznim motorima. I najzad, od 1978. godine pa dalje sve do prestanka postojanja socijalističke Jugoslavije 1992. godine, u kome traje proces modernizacije flote i širenja mreže
međunarodnih linija, kao i dostizanje svojevrsnog zenita u broju prevezenih putnika, razvijenih linija i broju aviona u upotrebi.
Pored analize funkcionisanja navedenih saobraćajnih preduzeća, monografija detaljno istražuje i tumači državne organe nadležne za civilno vazduhoplovstvo i vazduhoplovno zakonodavstvo, razvoj zemaljske vazduhoplovne infrastrukture i tehničkih sredstava, kadrovske politike i bezbednosti: avionskih udesa i katastrofa, kao i otmica jugoslovenskih saobraćajnih letelica.
Po ovom poslednjem, kolega Kukobat je otvorio u srpskoj istoriografiji jednu sasvim neispričanu stranu saobraćajne avijacije socijalističke Jugoslavije, a koja je decenijama pre privlačila pažnju čitalačke publike dnevnih i nedeljnih novina. Upravo u ovom delu svoje monografije autor je posebno sa istraživačke strane dao nov doprinos sagledavanju jugoslovenske vazduhoplovne saobraćajne flote kroz formu njene bezbednosti.
Ističemo takođe da u svakom od poglavlja, autor detaljno tumači tipologiju nabavljenih aviona korišćenih u saobraćaju. Oni su bili uglavnom američkih tipova: Daglas – DC-3, DC-6, DC-8, DC-9 i DC-10, Boing 707, 727 i 737, „evropskih“ ATR, ali i pojedinih sovjetskih tipova Lisunov Li-2, Iljušin Il-14 i Tupoljev Tu-134.
Ovde moramo da podvučemo nekoliko važnih zaključaka monografije dr Kukobata kada je jugoslovenski vazdušni saobraćaj u pitanju. Pre svega, to je bio najbrži vid saobraćaja između različitih delova jugoslovenske države. Potom, da ukažemo na često od javnosti skrivenu činjenicu da su jugoslovenski avio-prevozioci kroz skoro čitavu svoju egzistenciju poslovali sa gubicima ili na granici rentabilnosti, odnosno zavisili od subvencija, dotacija ili drugih vidova državne pomoći. Da je izbor aviona najviše zavisio od što povoljnijih uslova plaćanja, ali da je težišno bio oslonjen na američku tipologiju i tako bio kompatibilan u svetskim okvirima vazdušnog saobraćaja.
Ipak, vazdušni saobraćaj je ostao relativno manje dostupan najširim slojevima stanovništva socijalističke Jugoslavije, a broj prevezenih putnika bi bio i manji da nije bilo državne intervencije u domenu finansiranja.
Posebno ističemo Kukobatov zaključak da je „osobenost“ Jugoslavije u odnosu na druge socijalističke zemlje bila postojanje više avio-kompanija u isto vreme, kao i činjenica da se „uočava tendencija pojedinih republika ka što većoj samostalnosti u odnosu na federaciju“. Ovde se pre svega misli na SR Sloveniju, a delimično i SR Hrvatsku, koje su formirale „svoja“ vazduhoplovno-saobraćajna preduzeća: Ineks Adriju Aviopromet (Slovnenija) ili Pan- odnosno Trans-Adriju (Hrvatska). Iako čarter kompanija, i Aviogeneks bi po modelu svog formiranja mogao da se tumači kao nekakva „srpska“ avio-kompanija u takvom posmatranju stvari i odnosa.
Moramo da ukažemo na to da je o vazdušnom saobraćaju u socijalističkoj Jugoslaviji pisano malo
ili nikako – ako izuzmemo preduzeće Jugoslovenski aerotransport – JAT koji je povodom svojih kasnijih jubileja objavljivao prigodne monografije. Stoga je ova monografija upravo važan korak u prezentiranju javnosti novih rezultata u istraživanju u ovdašnjim arhivskim fondovima i u daljem osvajanju teme saobraćajnog vazduhoplovstva socijalističke Jugoslavije.
Slažemo se sa Kukobatovim ukazivanjem na činjenicu da više vazduhoplovnih saobraćajnih organizacija nije predalo svoju građu nadležnim arhivskim ustanovama ili je ona predata samo delimično. „Ovo se na prvom mestu odnosi na JAT, Pan Adriju i Aviogeneks, za čije arhive nije poznato ni gde su fizički smeštene i u kom su obimu sačuvane, ako su do danas uopšte i preživele.“ U nedostatku arhivske dokumentacije, autor je morao da se osloni na sekundarne izvore kao što su štampa, objavljeni izvori, memoari i usmena kazivanja, pa tako i svog dede pilota Koste Bojovića.
Kao što smo istakli, ovu monografiju smatramo značajnim doprinosom savremenoj srpskoj istoriografiji, jer je autor gotovo „iscrpeo“ naslovljenu temu svojim istraživanjima i hronološki pokrio celokupan vazdušni saobraćaj u periodu socijalističke Jugoslavije. Činjenica da je saizdavač ove monografije izdavačka kuća „Arhipelag“ omogućila je njenu veću vidljivost u ovdašnjoj javnosti.